Boris dittrich over het Tweede Kabinet Balkenende

[10/28/2006]

 

Dit artikel verscheen op 28 oktober 2006 in Vrij Nederland. De auteurs zijn: Thijs Broer en max van Weezel

De bewindslieden in het tweede kabinet-Balkenende leerden hun premier kennen als iemand die het initiatief niet naar zich toe trekt, vergaderingen louter procedureel voorzit en zijn gezag niet laat gelden. Hij is eerder de notulist dan de leider van het kabinet. Hij is eigenwijs, lichtgeraakt, kan slecht tegen kritiek. 'Hij is een man van buiten die per ongeluk in het strijdgewoel terecht is gekomen.'

'Balkenende en ik zijn in het zelfde jaar in de Tweede Kamer gekozen,' vertelt Jet Bussemaker, woordvoerder Sociale Zaken en Werkgelegenheid van de PvdA. 'In 1998. We hebben allebei aan de Vrije Universiteit gewerkt, hij als hoogleraar christelijk-sociaal denken, ik als docent politicologie. We zijn nog een keer samen geïnterviewd door het universiteitsblad Ad Valvas. Ik vond hem een verlegen, wat studentikoze, typisch gereformeerde mannenbroeder. Hij paste perfect bij de cultuur die aan de VU heerste: een sfeer van ouwelijke heren die elkaar nooit afvallen. Ze maken onderling wel eens ruzie, maar leggen het dan bij met een glaasje jenever. Het is een gesloten front.'

Ferd Crone, collega van Bussemaker en financieel expert van de PvdA, studeerde aan de Universiteit van Amsterdam en daar kwam je in de jaren zeventig wel communisten, maoïsten en anarchisten tegen, maar geen mannenbroeders. Hij leerde Balkenende pas kennen toen die in 1998 Kamerlid was geworden. 'Ik vond hem een sympathieke kerel, ik kon goed met hem opschieten. Maar hij was meer theoreticus dan politicus. Het verbaasde me dat hij meteen financieel woordvoerder werd.'

Het eerste kabinet-Balkenende viel op 16 oktober 2002 (zie 'De prof die zomaar premier werd', in VN van vorige week). Na de vervroegde verkiezingen op 22 januari 2003 kregen Bussemaker en Crone bijna dagelijks met Balkenende te maken. Onder regie van de informateurs Piet Hein Donner en Frans Leijnse werden pogingen in het werk gesteld een centrum-linkse coalitie te smeden. Makkelijk was het niet. PvdA-leider Wouter Bos verdacht Balkenende ervan dat hij koste wat het kost met de VVD wilde doorregeren. Al was daar geen Kamermeerderheid voor. Het onderhandelingsteam van de christen-democraten - dat behalve uit Balkenende uit Maxime Verhagen en Joop Wijn bestond - vond Bos een weifelkont. Wat was zijn standpunt over de noodzakelijke bezuinigingen, de looneisen van de vakbeweging en de Nederlandse deelname aan de oorlog in Irak Er viel niet achter te komen. De andere onderhandelaars van de PvdA irriteerden het CDA ook. Crone maakte rekensommen die niet klopten, werd achter de hand gezegd. Bussemaker las de coalitiepartner in spé de les over het maatschappelijk middenveld. Alsof de CDA'ers daar zelf nog niet genoeg van wisten. Milieuexpert Diederik Samsom maakte het er niet beter op toen hij tijdens de gesprekken opeens een zak vol handtekeningen voor de sluiting van de kerncentrale in Borssele op tafel gooide. Maxime Verhagen weigerde ze in ontvangst te nemen. 'Wat heb ik nou aan mijn fiets hangen Zit ik hier te praten met actievoerders'

Half april besloot het CDA de steven te wenden. Er werd door onderhandeld met de VVD, de Christen Unie, de SGP en D66. Niet meer met de PvdA.

Onzekere indruk

Drie jaar later hebben de sociaal-democraten nog steeds flink de pest in over wat er toen gebeurde. Opmerkelijk genoeg zien ze Balkenende niet als de kwade genius achter het mislukken van de onderhandelingen. Ondanks zijn voorkeur voor een centrum-rechtse coalitie stuurde hij niet moedwillig aan op een breuk met de PvdA. Net als tijdens de val van het eerste kabinet-Balkenende voerden anderen dan de minister-president de regie.

Jet Bussemaker: 'In het begin had Balkenende geloof ik weinig trek in de PvdA. Gaandeweg kreeg hij er vertrouwen in dat we er samen uit konden komen.'

Ferd Crone: 'Ik denk dat Balkenende wel wilde.'

Bussemaker: 'Ik vond hem een onzekere indruk maken. We hebben geprobeerd hem op zijn gemak te stellen. Ik knoopte vaak een praatje met hem aan. Dan vertelde ik dat ik in zijn woonplaats Capelle aan den IJssel geboren was en ook een dochter had.'

Crone: 'Hij gaf een centrum-linkse coalitie een kans van fifty-fifty.'

Maar na zevenenzeventig dagen onderhandelen bestond er nog steeds een fundamenteel meningsverschil over het begrotingstekort. Het CDA vond dat het in 2007 weggewerkt moest zijn, van de PvdA mocht dat ook wel een paar jaar later worden. Ze kwamen er niet uit. De christen-democraten presenteerden een nieuw bezuinigingsvoorstel, naar staatssecretaris Joop Wijn van Financiën de wijnkaart genoemd. Er stonden eisen in waarmee de PvdA onder geen voorwaarde akkoord wilde gaan. Donner en Leijnse stapten naar de koningin.

Jet Bussemaker over dat drama: 'Op de avond van de breuk zaten we bij Wouter op de kamer. We hadden gehoord dat het CDA niet meer zou willen. Op de gang kwamen we Balkenende en Verhagen tegen. Jan Peter keek ons angstig aan. Als een man die zijn vriendin wilde vertellen dat het uit was, maar dat niet over zijn lippen kon krijgen.'

Ferd Crone: 'Toen we in de Eerste Kamer waren gearriveerd, draaide Balkenende er eerst een hele tijd omheen. Pas na een uur haalde hij de wijnkaart uit zijn binnenzak. Hij had het er zichtbaar moeilijk mee. Zijn stem brak, zijn ogen werden vochtig. Het was duidelijk wie de hardliners waren: Verhagen en Wijn. Ze zaten die avond ontzettend stoer te doen - als corpsballen die er lol in hadden dat wij door de mangel werden gehaald. Maxime en Joop zien de politiek als een groot spel. Zo zit Jan Peter niet in elkaar.'

Immateriële onderwerpen

Op 26 mei stond Balkenende voor de tweede keer in een jaar op het bordes - dit keer gesecondeerd door Gerrit Zalm (VVD) en Thom de Graaf (D66). Tussen de bedrijven door verkenden de informateurs Rein Jan Hoekstra en Frits Korthals Altes ook nog de mogelijkheid van een kabinet met de kleine christelijke partijen. Balkenende voelde daar wel voor. Het was de VVD die het plan doorkruiste. Andre Rouvoet van de Christen Unie hield dat voorjaar een formatiedagboek bij. Van Nijkerk naar Amersfoort, van een optreden bij Twee Vandaag naar een interview met Andries Knevel. Een brainstorm met christelijke opinieleiders, een bidstond met de fractiemedewerkers ('Dat doet weldadig aan'). En dan ook nog urenlang praten met Maxime Verhagen en Gerda Verburg, die Rouvoet verzekerden dat hun voorkeur naar hem uitging en niet naar D66. De fractievoorzitter van de Christen Unie viel van de ene verbazing in de andere, vertelt hij ons nu op zijn kamer aan het Binnenhof. Zo deelde Gerrit Zalm hem mee dat hij te weinig verstand had van immateriële zaken als abortus, euthanasie, embryo's, klonen en het bordeelverbod. Daarover moest Rouvoet maar met Erica Terpstra gaan praten. 'Ze had ons hele verkiezingsprogramma gelezen en alle passages over immateriele onderwerpen met viltstiften bewerkt. Groen was: in orde. Geel: kan er meer door. Oranje: no way. Ik zag heel veel oranje strepen.' Het grote probleem: er was geen Kamermeerderheid zonder de SGP. Van de liberalen mocht deze bijbelvaste partij het nieuwe kabinet alleen maar gedogen, zelf wilden de staatkundig gereformeerden serieus meepraten over een mogelijke coalitie. Maandag 28 april kwam opeens het bericht dat de informateurs toch eerst met D66 wilden praten. De Christen Unie besloot om opheldering te vragen. Balkenende was niet bereikbaar. Hij sprak alleen de voicemail van Rouvoet in ('Ik kan je niet helpen, ik was er niet bij'). Verhagen verschool zich achter het argument dat hij de VVD niet tot een keus kon dwingen. De volgende dag stond een ploeg van het NOS-Journaal voor de deur met het bericht dat het CDA voor D66 had gekozen. Even later belde Gerda V

:: terug